Mazir
29 авг 09:01korilim:1 414 Madeniet

Жалтаң қарға

Сырдың бойында, Арал-Қазалы жағында Мырза Тоқтаболатұлы деген күйші өткен. Шал төртқара аталығынан болған соң, ел арасында «Шал Мырза»   атаныпты. 

Біз қасқаң қай тақырыпқа қалам тартпады дейсің? Сегіз жыл оқыған құттыханам – Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясын тамамдайтын 1995 жылы Сыр бойының күйлерінен дипломдық дұмыс жазып, кейін әлгі еңбегімді мүйізі қарағайдай академиктер З. Ахметов, С. Қирабаев, ұстазым Р. Бердібаевтардың көзі тірі кезінде, М. О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының Ғылыми Кеңесінде бекітіп, «Жиделі Байсын күйлері» деген оқу құралына айналдырып едім. Кейінгі 20 жылда Республика бойынша Сыр бойының күйлері тәліптерге осы кітап негізінде үйретіліп, домбырашылар түрлі сайыстарда Сыр бойының күйлерін осы оқу құралы бойынша орындап жүр. Десе де, әңгіме ауаны ол жайында емес, басқада. 

Сол даңғайыр Мырзаның «Жалтаң қарға» деген күйі бар. Кезінде Арал аймағының Қарақұм мәнзілінде жасаған домбырашы Ақжол Кереевтің ақтығы Нұржаубай бауырымыздың орындауында үнтаспаға түсіріп едік. Сол шығарманың көне күннен жеткен вербальдық сыңары – аңызы былайша сыр шертеді. Жалпы, қазақ арасында, әлем халықтарының көне ұғымында қарға жайында тәмсіл көп. Қарға – адамға қойылатын ерекше есім. Құран Кәрімнің «Мәйда» сүресінің баяны бойынша бауыры Әбілді өлтірген алғашқы қылмыскер Қабылға әрекетін бүркеудің жолын көрсеткен. «Қисас-ул-Әнбия» аңызына айтқызсаңыз, Меккеге жасаған сапарында Адамға жолбасшылық жасаған. Кейбір халықтар үшін тотем, татулықтың, сондай-ақ жамандыққа қоса, жақсылықтың да нышаны. Марқұм Есенғали ағама талдатсаңыз «балапаны үшін қай нәрсеге де бас тігуші» қамқор құс. Біз ұсынған аңызға жақыны оның осы бейнесі.

Бір күні, топтанса бүркітіңнің өзіне бас салатын, «туған жерін тастап кетпейтін жалғыз құс» атанған сол қарқылдақ қара қарға жемтігін шоқып жатқан «аппағына» ақыл айтыпты:

– Заман қиындап кетті. Сақтық керек, қай нәрсені де екі шоқып, айналаңа бір қарарсың, – десе керек, аналық пейілмен. 

– Ләббай, тақсыр! Айтқаныңызға құлдық. Шынымен де заманның сиқы жақсы емес. Бірақ біз екі шоқып айналаға бір қарағанша, бір шоқып, екі қарасақ қайтеді, – депті сөзін нығыздаңқырап. Бауыр еті баласының мұншама сұңғыла, сұмдығына қарға да разы болыпты. «Мынау сол, әлгі әккі қарғаның «аппағының» жалтаңдап отырып, жемтігін шоқып жатқаны» деп бебеу қағатын, ұлағатқа толы әлгі күй сарыны. Иә, жемсауы бар тіршілік иесіне жемтік керек.

Ол кезде, осы күйдің өзегіне өрілген астарлы ойды талдаған сонау бозбала шағымда қазіргідей жең ұшынан жалғасқан әлгі бір емі табылмай тұрған нәрсе жоқ, болса да ушыға қоймаған кезі еді-ау. Әйтпесе бұл күйді мүлдем басқа қырынан талдап, түсіндіріп беруші едік.  Қарғаның «аппағы» айтпақшы, шынымен де мына заманы құрымағырың қиындап кетті, жігіттер. Қолына қарға тышқан қазақтарға бұрынғыдай балпаң басып талтаңдарға, жұрттың жайы мынау, жалтаң қарға. Ақ иттің артын иіскеп қара ит, қара иттің ізінде салпаң қаққан сары ит, оның аузын аңдыған сақ ит. Әйтеуір, Алла абырой бермесе, боғыңа дейін шұқылап, арасынан бірдеңе іздеген мың сан «ит». Ал барлық қасиет пен бейқасиеттің жиынтық бейнесіне айналған мифтік бейненің ақтығы – «аппағыңның» отырысы анау, басын ұстап, желке тұсын қасып! 

Берік ЖҮСІПОВ,

Фольклортанушы

Дереккөз: фейсбук

Басып шығару
Пікір қосу
Janalyqtar toptamasy
Дархан Қыдырәлі Ақпарат және қоғамдық даму министрі болып тағайындалды19:23Әділетті мемлекет. Біртұтас ұлт. Берекелі қоғам - Президент Жолдауының толық мәтіні14:35Президенттің Қазақстан халқына Жолдауында қандай13:36Түркістан облысына жаңа әкім тағайындалды12:22Жалтаң қарға09:01Қазақстан нақты жалақы бойынша әлемде 77-ші орында тұр13:20Мемлекет басшысы Қазақстан халқына Жолдауын жариялайды11:30Алматыда жоқ пәтерлерді жалға берген алаяқ ұсталды14:37Келер жыл басынан АЕК пен ең төменгі зейнетақы өседі10:45«Айбоз» ұлттық әдеби сыйлығына өтінім қабылдау жалғасып жатыр15:34Мемлекет басшысы Бакуде Ильхам Әлиевпен кездесті15:01Үкіметте құрылыс саласын реформалау бойынша ұсыныстар қаралды10:16Алматы Спорт басқармасының лауазымды тұлғалары 360 млн теңге бюджет қаржысын жымқырған19:39Экология министрі киіктер туралы: Келесі жылы ақылы аңшылық басталуы мүмкін14:09Алматыда Ұлттық ұланның 21 жастағы әскери қызметшісі қаза болды10:55Парасат майданының суреткері10:41Ақтауда итбалық адамға тағы шабуылдады10:14Қазақстандықтар зейнетақы қорындағы 8 млрд теңгесін басқарушы компанияларға берген11:25Тағы да Мемлекеттік сыйлық туралы. Рушылдықпен әдебиет жасауға болмайды (Маржан Ершуға хат)13:08Талғарда 3 миллиард теңгеге салынған мектепті прокуратура тексереді14:39Кеңсе тауарларының бағасы қымбаттап кетті12:15Қос азаматтығы бар Павлодар тұрғыны елден шығарылды11:00Президент Ұлытау облысын дамытудың 2022-2026 жылдарға арналған кешенді жоспарын мақұлдады15:45Дәурен Абаев әдебиет саласындағы жаңа жобалар туралы айтты12:25Нұр-Сұлтанда жастарды нашақорлыққа тартатын дәріханалар көбейген10:39Министр баласына мектеп формасын қанша теңгеге алды?16:444 өңірде мектептер жаңа оқу жылына кешіктіріп берілуі мүмкін14:37Қазақстан қылмыс өршіп тұрған 50 елдің қатарына кірді11:44Арменияда сауда орталығындағы жарылыстан қаза тапқандар саны 15-ке жетті11:01Алматыда қалалық сот ғимараты қоршауға алынып, судьялар эвакуацияланды14:47