Mazir
03 окт 21:06korilim:566 Madeniet

Латын әліпбиі – бізді әлемдік кеңістікке шығарады

Ербол Ердембекұлы, Ш.Шаяхметов «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығының атқарушы директоры:






Латын әліпбиі – бізді әлемдік кеңістікке шығарады

ҚР Мәдениет және спорт министрлігі Тіл саясаты комитетінің ұйымдастырумен, Ш.Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы Алматыда баспагерлер мен БАҚ өкілдеріне арналған «Жаңа емле: құрылымы мен мазмұны» тақырыбында семинар-кеңес өткізді. 

Басқосуды Ш.Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығының атқарушы директоры Ербол Ердембекұлы ашып, латын әліпбиіне көшудің  маңыздылығына бірнеше дәйектер келтіре отырып тоқталды.


  • Біріншіден, ҚР Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев айтқандай, тіл –саясат құралы. Мәселен өткен ғасырда әлемде 150 мемлекет әліпбилерін ауыстырса, соның 70 пайызы отарлаушы елдердің қысымымен жасаған. Олардың қатарында соңғы 90 жылда 3 рет әліпбиін ауыстырған қазақ елі де бар. Ал, енді «латын графикасына көшудің маңыздылығы не?» деген сауалға жауап берсем, 2019 жылы әлем халқы 7 миллиард, 700 миллион адамға жетсе, соның 36 пайызы латын әліпбиін пайдаланады. Соңғы 20 жылда латын әрпін пайдаланатын халықтар саны қарқынды өсіп келеді. Мәселен, әлемдегі 250 миллион түркі халықтарының 55 пайызы латын әліпбиін қолданады. Екіншіден, әлемде ғылым мен техниканың 77 пайызы латын әліпбиімен дамып отыр. Сонымен қатар қазіргі таңда қазақ халқы әлемнің 45 елінде бар болса, солармен ортақ әліпбиіміз болмаған. Соның салдарынан шетелдердегі 5 миллион қазақ қазіргі таңда рухани құнылықтарымызды тұтына алмай келеді. Үшіншіден, әлеуметтік, экономикалық мәселеге келер болсақ, 1929 жылы төте жазудан латын әліпбиіне көшкен соң елімізде саяси репрессия және ашаршылықтың ауыртпалықтары орын алғаны белгілі. Бірақ соған қарамастан ешкім де сауатсыз болып қалған жоқ. Ал, 1940 жылы латыннан кириллицаға көшкеннен кейін көп кешікпей соғыс басталса да  сауат аша алмай қалған адамды көрмедік. Мысалы Өзбекстан мен Әзербайжан 1992 жылы ешқандай дайындықсыз латын әліпбиіне көшіп кетті. Ол кездегі олардың әлеуметтік, экономикалық жағдайы біздің қазіргі мүмкіндігімізден әлдеқайда төмен еді. Сондықтан 2017 жылы Елбасымыз Н.Назарбаев латын әліпбиіне көшу жөнінде тапсырма берген соң біз осы істі кезең-кезеңімен жүзеге асырудың жоспарын жасап, мемлекеттік бағдарламасын қабылдадық. Енді сол бойынша жұмыс атқарудамыз.

   Бұдан кейін Ербол Ердембекұлы Ш.Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығының   латын әліпбиіне көшуде 2018 жылдан бері атқарып келе жатқан жұмыстарына қысқаша тоқталды. Оның айтуынша, өткен жылы бала бақшалар тәрбиешілерінен бастап, мектептер мен колледждер мұғалімдері және ЖОО оқытушылары арасында осындай семинар кеңестер өткізілген. А.Байтұрсынов атындағы тіл білімі институты ғалымдары әзірлеген латын әліпбиінің үлгісін тілші-ғалымдармен сан мәрте талқылап, 2018 жылдың 6-желтоқсанында Үкіметтегі Ұлттық комиссияда ол мақұлданған. Бүгінде 3-4 әріпке байланысты мәселелер пысықталуда екен. Сондай-ақ, тіл ғылымының түрлі салалары да латын әліпбиіне көшкенде кездесетін өзгерістер бойынша жұмыс атқаруда екенін айтты. 

«Жаңа әліпбиді меңгерудегі IT жобалар»

   Семинарда «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығы қоғаммен байланыс басқармасының басшысы Мөлдір Бақытқызы «Жаңа әліпбиді меңгерудегі IT жобалар» деген тақырыпта баяндама жасап, латын графикасына көшудегі интернетпен компьютерлік бағдарламалардың мол мүмкіншілігіне тоқталды. Оның айтуынша, осы бір жыл ішінде орталықтың IT мамандары көптеген бағдарламалар жасаған. Соның бірі – QAZLATYN.KZ - порталындағы арнаулы бағдарлама 50 беттік криллицадағы мәтінді 1 секундта латын әрпіне көшіре алады екен. Екінші бір бағдарлама терминнологиялық қорды толықтырмақ. Осы бағдарламалардың 5 мобильді қосымшаларын да жасапты. Оның 3-і ересектерге арналған ойын түрінде болса, 2-і балаларға лайықталып, мультфильм үлгісінде беріліпті. Ал, үшінші бағдарлама бойынша 5000 әріп пен тыныс белгілерінен тұратын мәтінді конвертер арқылы бір сәтте аудару қарастырылған. Ең кереметі осы бағдарламалардың мобилдік қосымшаларын жүктеп алса бүкіл жүйе интернетке тәуелсіз, онлайн түрде жұмыс істей бермек. Мөлдір Бақытқызының айтуынша, орталықтың  IT мамандары мен тілші-ғалымдар бірлесіп жасаған  SOZDIKQR.KZ - порталында 300 000 сөз жинақталыпты. Бұл жұмыс болашақта да жалғаса бермек. Оған еліміздің барлық азаматы атсалысуға болады. 

  Семинарды одан ары сабақтаған Ш.Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығының ғалым хатшысы, филология ғылымдарының кандидаты Анар Мұратқызы «Латынграфикалы жаңа әліпби негізінде сапалы қазақтілді контент қалыптастыру: мәселелер мен ұсыныстар» деген тақырыпта баяндама  жасап, баспагерлерге бірнеше ұсыныс айтты. Оның алғашқысы латын әліпбиіндегі балаларға арналған кітаптарды көбейту болса, екіншісі - қорларында тұрған шығармалардың электрондық нұсқасын жасап, жас ұрпақтың рухани құндылықтармен сусындауына мүмкіндік туғызуларын өтінді. Сондай-ақ, Анар Мұратқызы «Ұлттық тіл корпусын» құру уақыт талабы екенін тілге тиек етті.

      Ал, өз кезегінде А.Байтұрсынов атындағы тіл білімі институтының бас ғылыми қызметкері, филология ғылымының докторы Құралай Бимолдақызы «Жаңа емле: сөздерді босаралықпен және босаралықсыз жасаудың себептері, анықтау белгілері» деген тақырыпта баяндама жасап, латын әліпбиіне көшкендегі жазу теориясындағы күрделі мәселелерге тоқталды.

    Баяндама жасаған ғалымдарға баспагерлер мен журналистер қауымы сұрақтар қойып, оған дәлелді де тұщымды жауаптар алды. 

    Семинарды қортындылаған Ербол Ердембекұлы латын әліпбиіне неғұрлым ертерек көшсек, соғұрлым Рессей экспанциясынан құтылып, әлемдік кеңістікке шығатынымызды, сонда еліміздегі білім мен ғылымның даму қарқыны да артатынын, оған тілші ғалымдар мен бірге баспагерлер және БАҚ өкілдері үлес қосу керектігін айтты.


Нұрболат Абайұлы, Ұлттық мемлекеттік кітап палатасының баспасөз хатшысы.  


 
 


Басып шығару
Пікір қосу
ЕСІМІҢІЗ:
E-Mail:
Код:
Кликните на изображение чтобы обновить код, если он неразборчив
Құпияны енгізіңіз:
Janalyqtar toptamasy
ҚАЗЫНА (QAZYNA) ТЕК ҚАЗАҚША13:24Абыз адам14:50СҰҢҚАРДАЙ ЕДІ СЕРПІНІ19:09Конференцияда тарихшылар– Ұйғыр ауданын Әлмерек Жаншықұлы атына беруді ұсынды11:03Сайлау-лар жақындап қалды ма..?16:27АТЫЛҒАН 15 РЕДАКТОРҒА "ТАҒЗЫМ"17:45"ЛЕНИН БІЗДІҢ БАБАМЫЗ"17:43Шекара шебі мығым ба?22:30Қазақ баспа ісіне 100 жыл жақындап қалды, дайындық қалай?22:25ӘН МЕН ӘДЕБИЕТ немесе «Сарыбидай» әнінің сағынышы туралы сыр мен сымбат16:20Бақытжан Сағынтаев Микробиология және вирусология институты ғылыми-өндірістік орталығына неге барды?18:19Тіл басқармаларын жапқан кім?12:06Сыбайлас жемқорлық сатқындыққа ұласып барады...10:18Кемел күннің – шуағы мол, күнгейі зор болады...13:38БІР ЖАНҒА ЕКІ КҮЙМЕК ӘДІЛЕТ ПЕ?!. Ғарифолла ӘНЕС09:50Латын әліпбиі – бізді әлемдік кеңістікке шығарады21:06Е.АМАНШАЕВ. ҚОРҚЫТ АТА ТУРАЛЫ АҢЫЗ04:34AMANATQA ADALDYQ O’SIET - O’MIRDEN O’TKEN KISININ’ AMANATY. ONY ORYNDAY’ ADAMGERSHILIKTING ORASAN BIIK YLGISI22:11Ғылым мен өндірістің байланысы неге төмен?20:28Оралхан Бөкей және Бақы Урманче20:23Оян!Ойлан! Құлагерге оқ тиді....02:19Жаңа кітаптар20:14Поэзия падишасына арналған шаралар10:43QITAI DEGEN KIM?18:40Парламент Мәжілісінің ант қабылдау рәсімін Нұрлан Әлімжанов үшін арнайы өткізуге мәжбүр болғаны ма?21:48Қазақстан Президенті ҚКП ОК Саяси бюросының мүшесі Ян Цзечимен кездесті11:36ELIMIZDIN’ BASSHYSY EKI KUNDIK SAPARMEN QYTAIG’A BARDY10:22Сәулесі бар жігіттер бір ойланар...06:46QYTAI DEGEN KIM?14:58QYTAI DEGEN KIM15:28ELIMIZDIN’ BASSHYSYN QYTAILYQTAR EKI KOZDERI TÖRT BOLYP KUTIP OTYR16:21АҚША ЖӘНЕ АҚЫН-ЖАЗУШЫ18:28Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінң филология және әлем тілдері факультеті23:42АЗИЯ ЕЛДЕРІ ФОРУМЫ ЕКІНШІ ПАНЕЛДІК ТАЛҚЫМЕН ЖАЛҒАСУДА15:01ТҰТАС АЗИЯ ЕЛДЕРІ ЖАЗУШЫЛЫРЫНЫҢ ТҰҢҒЫШ ФОРУМЫН ӨТКІЗУГЕ ЖИНАЛҒАН ҚАЛАМГЕРЛЕР ҚАЗАҚ АСТАНАСЫНДА10:55